[Krzysiek]

BRODY.





Herb miasta.



Pałac barokowy. Brody.

Żydzi pojawili się w Brodach ok. 1629 r. wraz z przejęciem miasta przez hetmana Koniecpolskiego.
 Wraz z nimi przybyli także Ormianie, co miało służyć rozwojowi gospodarczemu.
 W 1648 r. żyło tutaj około 400 żydowskich rodzin.
 W 1696 r. dzielnica żydowska została zniszczona w czasie pożaru.
 Król Jan III Sobieski nadał Żydom z Brodów przywilej, na mocy którego mogli osiedlać się w dowolnej części miasta, trudnić się każdym rodzajem handlu oraz rękodzieła, produkować piwo i koniak oraz miód pitny (wykupując co rocznie koncesję).
 Przywilej zwalniał również z podymnego budynki gminy żydowskiej, w tym szpital oraz dom rabina i kantora.
 Do połowy XVIII wieku Żydzi zdominowali handel w Brodach i zajęli miejsce Ormian.


Brody. Żydzi na ulicach.

Produkty brodzkich żydowskich sznurkarzy, tkaczy, kowali zdobyły szerokie uznanie i były eksportowane na rynek ogólnopolski. Potoccy, którzy byli kolejnymi właścicielami miasta, również wspierali handel żydowski.
 W 1742 r. starali się zachęcić Żydów mieszkających w okolicznych posiadłości, aby przyjeżdżali na targi do Brodów.
 W 1664 r. społeczność żydowska w Brodach, Żółkwi i Buczaczu podjęła starania o uniezależnienie od kahału lwowskiego.

 Na posiedzeniu Rady Prowincjonalnej Brody uzyskały dwa z siedmiu miejsc w Radzie, a w 1740 r. członkiem Rady został wybrany Dov Badad.

Najważniejsze rody żydowskie w Brodach: Badad, Perl, Rappaport, Brociner, Bick, Chajes, Rabinowicz, Bernstein.



Brody.Pocztówka z 1864 roku.

W roku 1648 Chmielnicki wraz z Kozakami zdobył i spalił miasto, jednak nowoczesna cytadela Stanisława Koniecpolskiego odparła atak Kozaków.
 Aleksander Koniecpolski zapisał w testamencie m.in. Brody, Podhorce, Złoczów królowi Sobieskiemu, którego syn Jakub w 1704 sprzedał je Józefowi Potockiemu.
 W czasie wojny o sukcesję polską miasto w 1734 roku została zajęte przez Rosjan. W połowie XVIII wieku, Potoccy wybudowali na terenie zamku nowy barokowy pałac z wieżą.

W 1742 r. powstała tu Wielka Synagoga, której ruiny znajdują się do dzisiejszego dnia. Wybudowana została na miejscu synagogi drewnianej, które została spalona w wyniku pożarów, które dotykały Brody wielokrotnie. Po jednym z nich, gmina polska wyraziła zgodę na pożyczkę dla Żydów, która oscylowała w granicach 1 miliona, na stosunkowo niskie oprocentowanie, co było przykładem na to, że stosunki polsko-żydowskie układały się pomyślnie i harmonijnie.

Brodzcy Żydzi mocno zwalczali ruch frankistów, który w połowie XVIII wieku cieszył się dużą popularnością w Galicji. W 1756 r. w Brodach odbyło się zgromadzenie, które ekskomunikowało Frankistów. Zaś w 1772 r. na konwencie rabinicznym w Brodach ekskomunikowano zwolenników chasydyzmu. Chasydzi, skupieniu wokół tamtejszego sztibla, przyłączyli się do badaczy Talmudu i mistyków związanych z ruchem ortodoksyjnym.


Brody. Synagoga.

W dawnych wiekach Brody słynęły z trudnego do zdobycia zamku Koniecpolskiego oraz stanowiły niepisaną stolice galicyjskich Żydów.


 W Polsce międzywojennej było to miasto powiatowe w województwie tarnopolskim i liczyło około 17 tysięcy mieszkańców, z czego blisko połowę stanowili Żydzi.




Brody na pocztówce z końxca XIX wieku.

Najważniejsze rody żydowskie w Brodach: Badad, Perl, Rappaport, Brociner, Bick, Chajes, Rabinowicz, Bernstein.

W 1742 r. biskup łucki wezwał brodzkich Żydów do publicznej religijnej debaty w synagodze.
 Kiedy odmówił on uznania prawa przedstawicieli kahału – doktora Abrahama Uziela i dajana Joshuy Laszczowera – do uczestnictwa w debacie, władze kahału wezwały okolicznych mieszkańców do wybrania innych dyskutujących. Zebranych Żydów, rozpędzono jednak na rozkaz Potockiego, który kazał aresztować kilku przywódców gminy żydowskiej w Brodach.


Brody. Widok z lotu ptaka.

W 1742 r. powstała tu Wielka Synagoga, której ruiny znajdują się do dzisiejszego dnia.
 Wybudowana została na miejscu synagogi drewnianej, które została spalona w wyniku pożarów, które dotykały Brody wielokrotnie.
 Po jednym z nich, gmina polska wyraziła zgodę na pożyczkę dla Żydów, która oscylowała w granicach 1 miliona, na stosunkowo niskie oprocentowanie, co było przykładem na to, że stosunki polsko-żydowskie układały się pomyślnie i harmonijnie.


Brody. Pocztówka z XIX wieku.

Brodzcy Żydzi mocno zwalczali ruch frankistów, który w połowie XVIII wieku cieszył się dużą popularnością w Galicji.
 W 1756 r. w Brodach odbyło się zgromadzenie, które ekskomunikowało Frankistów.
 Zaś w 1772 r. na konwencie rabinicznym w Brodach ekskomunikowano zwolenników chasydyzmu.
 Chasydzi, skupieni wokół tamtejszego sztibla, przyłączyli się do badaczy Talmudu i mistyków związanych z ruchem ortodoksyjnym.

W czasie wojen w latach 1768-1772, Żydzi zobowiązani byli do zaopatrywania armii przechodzących przez miasto.
 Pogorszyło to bardzo kondycję żydowskiego handlu. Od ruiny finansowej uratował Żydów ówczesny właściciel miasta, który udzielił im znacznej pożyczki.
 Po zajęciu Galicji przez Austrię, sytuacja Żydów znacznie się poprawiła.
 Zostali zwolnieni od płacenia podatku od transakcji handlowych na terenie całego imperium Habsburgów.
 Cechy żydowskich karczmarzy, piekarzy i sprzedawców mąki były wspierane przez władze centralne w Wiedniu, m. in. właściciel miasta obniżył im podatki.


Brody.Dzielnica żydowska.

 W latach 1799-1880 Brody otrzymały status wolnego miasta.
 Po 1880 r. większość żydowskich kupców opuściła Brody i udała się do okolicznych miast, gdzie mieli koneksje gospodarcze.
 Grupa Żydów z Brodów osiedliła się w Odessie, gdzie ufundowała synagogę.

W 1756 r. w Brodach żyło 7 191 Żydów, w 1779 – 8 867 (ponad 50% całej populacji), w 1826 – 16 315 (89%), w 1910 – 12 188, a w 1921 – 7 202.

Oto niektórzy z brodzkich rabinów: Saul Katzenelenbogen (powołany przed rokiem 1664); Isaac Krakower („z Karkowa”), który był przodkiem rodziny Badad, funkcję swą pełnił pod koniec XVII wieku; Eleazer Roke'ah; Arieh Loeb Teomim. W XIX wieku wielki wpływ na brodzkich Żydów miał Salomon Kluger. Ostatnim rabinem Brodów był Moses Steinberg, który urząd sprawował w latach 1929-1942.


Wieża Zegarowa na rynku w Brodach.

Brodzcy Żydzi, którzy często podróżowali w celach handlowych do Niemiec, przyczynili się do rozwoju ruchu haskala na terenie Galicji. Do pierwszych zwolenników haskali w Brodach można zaliczyć: Israela Mosesa ha-Leviego, Jacoba Samuela Bicka oraz Nahama Krochmala.
 W 1815 r. otworzyli oni szkołę realną w Brodach, w której wykładano po niemiecku. Wśród maskilów rezydujących w Brodach w połowie XIX wieku znaleźli się Dov Ber Blumenfeld, Isaak Erter, Joshua Heschel Schorr, który wydawał w latach 1852-1889 hebrajski periodyk „He-Halutz” (Pionier). Innymi ważnymi zwolennikami haskali byli m.in. historyk literatury Marcus Landau, orientalista Jacob Goldenthal, pisarz Leo Herzberg-Fraenkel i jego syn Sigmund Herzberg-Fraenkel – historyk. Berl (Margolis) Broder założył ludowy chór, który nosił nazwę „Śpiewacy Brodera”. W latach 1865-1890 Baruch Weber wraz z synem Jacobem wydawali tygodnik „Ivri Anokhi”.
 Brody, jako miasto graniczne, często pełniło funkcję przystanku na drodze rosyjskich Żydów uciekających przed pogromami, emigrujących do państw zachodnioeuropejskich lub Stanów Zjednoczonych.

W okresie, kiedy Brody należały do monarchii habsburskiej, Żydzi znów byli reprezentowani w parlamencie wiedeńskim.
W 1907 r. deputowanym został wybrany Adolf Stand – przewodniczący Galicyjskich Syjonistów. Został jednak usunięty z urzędu w 1911 r. w rezultacie nacisku rządu oraz manipulacji politycznej asymilatora - Heinricha Kolischera. W 1919 r. Brody włączono w obszar państwa polskiego. Życie społeczności żydowskiej odrodziło się pod zwierzchnictwem Leona Kalira.


Group portrait of members of a Jewish youth club in Brody, Poland, f. unknown


W Brodach urodził się także wybitny pisarz żydowsko- austriacki, Joseph Roth.

Informacje na temat woj. tarnopolskiego, nakładem Wojewodzkiego Towarzystwa Turystyczno - Krajoznawczego w Tarnopolu 1929.
 Otrzymane dzięki uprzejmości Pana Petera Nowosielskiego - http://www.nowosielski.com/:

Brody miasto powiatowe, z ludnością 11.708, leży na linji kolejowej Lwów - Równe.
 Oddalone od dworca kolejowego 1 km. Dorożki w cenie 1-2 zł.
 Hotele: Bristol, Grand, Odessa, Schapiry i Europa, cena pokoju 4 zł.
 Restauracje: Majeranowskiego, Bristol, Grand i Kleppera. Handle śniadankowe: Mach, Narodna Torhowla, lwanicki, Weissmann.
 Urzędy państwowe i samorządowe: Starostwo, Sąd powiatowy, Urzędy skarbowe, Urząd pocztowo-telegraficzny, Pow. Komenda P. P., Inspektorat szkolny, Wydział powiatowy, Izba handlowa i przemysłowa. Zakłady naukowe: Gimnazja państwowe i prywatne, państwowe Seminarjum żeńskie. Instytucje ekonomiczne i finansowe: Rolnik, spółdzielnia handlowo-roln., Narodna Torhowla, pow. Kasa Oszczędności, Kresowy Bank spółdzielczy, Handl. bank. Organizacje sportowe i społeczne: Towarzystwo gimn. "Sokół", Obwodowy Oddział Związku strzeleckiego, Klub sportowy „Lubicz“, T. S. L., Tow. rzemieśl. „Gwiazda“, Oddział Wojewódzkiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.


Brody. Pomnik Józefa Korzeniowskiego.
Józef Korzeniowski (1797-1863) – wybitny polski pisarz, dramaturg, pedagog urodzony w Brodach. Autor dziesiątków sztuk teatralnych, opowiadań, powieści i nowel, z których najbardziej znany jest dramat "Karpaccy górale" i powieść "Kollokacja". Był profesorem liceum w Krzemieńcu, uniwersytetu w Kijowie, dyrektorem gimnazjum i inspektorem szkół w Charkowie, członkiem Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie oraz członkiem korespondencyjnym Naukowego Towarzystwa w Krakowie. Autor ciekawych wspomnień o Brodach z początku XIX w. Pomnik J. Korzeniowskiego znajdował się w miejskim parku Rajkówka na placu Sobieskiego.



W latach 1939-1941 Brody znajdowały się pod okupacją sowiecką.
 W tym czasie wielu Żydów zostało posądzonych o kolaborację, jednak większość z nich (zwłaszcza bogata inteligencja) została pozbawiona majątku i zesłana na Sybir, nierzadko z całymi rodzinami.
Zanim do Brodów wkroczyła armia niemiecka, miasto było bombardowane przez 8 dni, co spowodowało, że Niemcy zostali powitani serdecznie, zwłaszcza przez ludność ukraińską, która już od pierwszych dni, wspólnie z Niemcami, zaczęła grabież żydowskich mieszkań.

W tym samym roku Niemcy zorganizowali wielką akcję przeciwko komunizmowi, wskutek której zaaresztowano, a później rozstrzelano przy pobliskim cmentarzu około 250 Żydów.
 Dzień później powstał pierwszy Judenrat. na jego czele stanął doktor Bloch, który przed wojną był właścicielem lokalnego banku.



Getto powstało w 1942 r.
Skupiało się głównie wokół ulicy Słomianej i Browarnej. Wszystkie żydowskie sklepy zostały skonfiskowane i przekazane Ukraińcom.
 Pierwsza deportacja do Bełżca miała miejsce 19 sierpnia 1942 roku. Tego dnia do obozu śmierci zostało wysłanych, wg różnych źródeł, od 2.5 do 4,5 tysiąca Żydów.
Za sprawą pracowników kolei oraz dzięki relacji dwunastoletniego chłopca, Rafała Schlegera, już po deportacji, mieszkańców Brodów dobiegły słuchy o losie swoich rodaków.

Kolejna deportacja odbyła się w grudniu 1942 roku. Wtedy na śmierć zesłano także członków Judenratu.

W Brodach żyła rodzina Hassensteinów, Niemców, którzy mimo zaistniałej sytuacji pomagali Żydom, poprzez dawanie im zatrudnienia przy pracach leśnych. Liselotte Hassenstein została za to skazana i przewieziona do getta we Lwowie.

Żydzi, przeczuwając iż kolejna deportacja oznaczać będzie całkowitą zagładę społeczności żydowskiej w Brodach, chcąc temu zapobiec, zorganizowali ruch oporu w getcie, na czele którego stanął  Weiler. Przed likwidacją getta, w maju 1943 r., żydowska partyzantka doprowadziła do otwartych walk z oddziałami niemiecko- ukraińskimi. W odwecie Niemcy postanowili spalić getto. W ogólnym zamieszaniu część Żydów uciekła do pobliskiego lasu (wśród nich był Weiler, który przeżył wojnę, był członkiem jednej z jednostek partyzanckich).

Z miasta, w którym przed wojną aż 85 % populacji stanowili Żydzi, wyzwolenia doczekało jedynie 88 z nich.


Rada Miejska Brody w 2011 roku nadała honorowe obywatelstwo miasta Brody Stepanowi Banderze. Utworzona przez Stepana Banderę frakcja OUN-B ponosi odpowiedzialność za zorganizowane ludobójstwo polskiej ludności cywilnej na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej

Planowany jest rurociąg Odessa-Brody-Gdańsk.