[Krzysiek]

BEŁZ


motto:-

"Korzec, Karolin, Bracław, Lubawicz, Ger, Lublin
 - setki małych miast,
 które były jak święte księgi.
 Każde miejsce było wzorem, przejawem, drogą judaizmu.
 Kiedy Żyd wymieniał nazwę takiego miasta,
 jak Międzyboż czy Berdyczów,
 było to tak,
 jak gdyby wspominał boską tajemnicę.

A.J. Heschel PAŃSKA JEST ZIEMIA


Bełz w 1847 roku, litografia


Powitalna Tablica przy wjeździe do miasteczka.

 Zaledwie 3 kilometry od polskiej granicy leży nieco zapomniane miasteczko o wielkiej przeszłości; rozłożone w widłach rzek Sołokiji i Rzeczycy, na pograniczu dwóch krain - Grzędy Sokalskiej (stanowiącej część Wyżyny Wołyńskiej) i Pobuża, będącego zachodnim krańcem tzw Małego Polesia.




Dziś jest to senne 2,5-tysięczne miasteczko, które od 2001 roku ma status państwowego rezerwatu historyczno-kulturowego.
 Jak na razie to miano nie przekłada się jednak na stan utrzymania zabytków, ani na ruch turystyczny.

(Modyfikacje granicy wschodniej

Dwukrotnie zmieniana była granica polsko – radziecka.
 Pierwsza z tych zmian miała miejsce w maju 1948 (ustalenia zapadły w roku 1947) – w jej wyniku do Polski trafiło kilkanaście miejscowości przy obecnej granicy polsko – białoruskiej i polsko – ukraińskiej, m.in. Medyka, gdzie znajduje się polsko – ukraińskie przejście graniczne.Do 15 lutego 1951 miasto znajdowało się w Polsce.

Ustrzyki za Bełz

Znacznie istotniejszej zmiany granicy dokonano w lutym 1951 r.
ZSRR oddał Polsce część ówczesnego Obwodu Drohobyckiego z miastem Ustrzyki Dolne i wsiami Czarna (Чорна), Lutowiska, Krościenko, Bandrów Narodowy, Bystre, Liskowate  i terenami wokół nich, otrzymując w zamian od Polski najbardziej wysuniętą na wschód część Województwa Lubelskiego, gdzie znajdowały się miasta Bełz, Uhnów i Krytynopol, wsie Waręż i Chorobrów i lewobrzeżna część położonego nad Bugiem miasta Sokal – Żwirka.
W sumie, wymienione zostały tereny o powierzchni około 480 kilometrów kw., a więc zbliżonej do powierzchni Warszawy.)

Słynna żydowska piosenka w języku jidisz "Belz, Mayn Shtetele" nie dotyczy, wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, Bełza, lecz miasta Bălţi na terenie obecnej Mołdawii.


Wakacje w Balti

 Nazwa tego miasta w jidysz brzmiała właśnie Belts.
 W Bălţi urodził się lub spędził dzieciństwo autor tekstu piosenki, Jacob Jacobs.


Bełz ma długą historię.
 Istnieje co najmniej od X wieku.
 Należał do Grodów Czerwieńskich, które dla Polski podbił Bolesław Chrobry.
 W 1030 roku Bełz wrócił do Rusi Kijowskiej. Do Polski ostatecznie został włączony w 1366 roku i trwało tak do pierwszego rozbioru Pierwszej Rzeczpospolitej.
 Znalazł się w zaborze austriackim.
 W XIV stuleciu w Bełzie osiedlili się Żydzi.


 Na początku XIX wieku powstała tam sławna dynastia Chasydów.



 Do roku 1914 linia kolejowa oraz przejście graniczne między C.K. Monarchią Austro-Węgier (Galicją) i Cesarstwem Rosji.
Po upadku Kaganatu Chazarskiego w końcu X w. do grodu przybyli pierwsi wyznawcy judaizmu, Karaimi, zajmujący się handlem. Pod koniec średniowiecza (ok. XIV w.) w Bełzie istniał kahał żydowski (aszkenazyjski). W 1665 r. gmina żydowska uzyskała równouprawnienie w prawach i obowiązkach miejskich.



Ratusz miejski, dawny klasztor dominikanów. Klasztor został założony przez księcia Władysława Opolczyka i funkcjonował do XVIII wieku, kiedy to został zlikwidowany przez władze austriackie w 1784 w ramach tzw. reform józefińskich, a budynki przekazano miejscowej parafii. Dwukondygnacyjna budowla na planie prostokąta z charakterystyczną wieżą zegarową. Wieża nakryta czterospadowym dachem z ażurową sygnaturką, ozdobiona narożnymi parami pilastrów, belkowaniami i profilowanymi gzymsami. W jej wnętrzu odkryto w 2004 malowidło z XVIII wieku, przedstawiające sceny rodzajowe z życia zakonników dominikańskich.



Kościół klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP z połowy XVI wieku po 1784 służył jako parafialny, a został zniszczony w 1944 w wyniku ataku oddziału UPA na Bełz. Dzieła zniszczenia dopełniły walki frontowe. Zachowały się jedynie fragmenty ścian wzmocnionych szkarpami oraz część półokrągłej apsydy. Kościół pierwotnie łączył się z klasztorem dominikanów, tworząc jeden wielki zespół klasztorny.

W XIX w. Bełz zasłynął jako ośrodek chasydzki z własną dynastią cadyków, która nieformalnie przewodziła Żydom galicyjskim.


Yissachar Dov Rokeach (I)

 Pierwszym Belzer Rebbe był Sholom Rokeach, zwany Sar Shalom (uczeń Jakuba Icchaka Horowica (hebr. יעקב יצחק הורוביץ) z Lublina), w latach 1817-1855. Kolejnymi Belzer Rebbe mieszkającymi w Bełzie byli: Yehoshua Rokeach (1855-1894), Yissachar Dov Rokeach (I) (1894-1926) i Aharon Rokeach (1926-1957), który w 1944 r. dotarł, via Budapeszt i Stambuł, do Palestyny, gdzie w mieście Tel Aviv odbudował bełską dynastię chasydzką. Obecny piąty Belzer Rebbe, Yissachar Dov Rokeach (II), urodzony w 1948 r. w Izraelu, mieszka w Jerozolimie.



Synagoga w Bełzie, zbudowana w 1843, zniszczona podczas II wojny światowej i rozebrana w latach 50. XX wieku

W XIX wieku Bełz stał się naukowym i duchowym centrum chasydyzmu galicyjskiego
. Szczególną sławę zyskała bełska jesziwa. W 1880 r.
 w Bełzu mieszkało 2135 Żydów stanowiąc 51,7% ogółu mieszkańców.

Na początku I Wojny Światowej Bełz liczył 6100 mieszkańców, wśród  których było 3600 Żydów, 1600 Ukraińców i 900 Polaków.
Podczas wojny większość Żydów opuściła Bełz idąc za swoimi cadykami.
 Wrócili w 1925 roku kiedy już ustaliło się, że miasteczko znajduje się w Polsce.
 
 W latach 1894 r. trzecim cadykiem został Izacharu Dow Rokeach, który pełnił tę funkcję do roku 1927.
 Pod koniec XIX wieku Bełz stał się klasycznym sztetlem, opisanym w genialnym szlagierze „Moje miasteczko Bełz”[choć jak już wiemy, dotyczyło to mołdawskiego miasteczka. (Belz, Mayn Shtetele ). Oto kilka wersów z tej wzruszającej, znanej w różnych językach na całym świecie piosenki:

Belz, mayn shtetele Beltz,
Mayn heymele vu kh’hob gehat
Di sheyne khaloymes a sakh

W 1910 r. w Bełzu żyło 3625 starozakonnych, stanowiąc 60,2% mieszkańców Bełza. W 1921 r. spadł procentowy udział ludności żydowskiej w ogólnej liczbie mieszkańców miejscowości i wynosił 50,7%.
W momencie wybuchu I wojny światowej, ludność Bełza liczyła 6100 mieszkańców, w tym 3600 Żydów, 1600 Ukraińców i 900 Polaków..

W 1926 roku czwartym cadykiem bełskiej chasydzkiej dynastii został 49 letni wówczas starszy syn Izachara Dowa, rabin Aaron Rokeach.

Po wybuchu II wojny światowej Bełz początkowo okupowały wojska radzieckie, następnie po agresji niemieckiej na ZSRR, został w 1941 r. włączony do Generalnego Gubernatorstwa.
Większość żydowskich mieszkańców uciekła przed Niemcami.
 Pozostało około 1,5 tysiąca.
 W 1942 roku zostali deportowani najpierw do Hrubieszowa, a później trafili do obozu koncentracyjnego w Sobiborze.
 Jeszcze przed wkroczeniem wojsk niemieckich Żydzi opuścili Bełz.
 Naziści utworzyli tutaj obóz pracy przymusowej, do którego spędzili Żydów z okolicznych miejscowości.
 W dniu 2 czerwca 1942 r. około 1000 Żydów zostało deportowanych z Bełza do obozu zagłady w Sobiborze, kolejnych 500 osób - we wrześniu 1942 r.
 W 1945 r. do Bełza powróciło 220 Żydów
. Do końca lat 90-tych opuścili oni miasto. Wyjechali głównie do Izreala, gdzie po wojnie odbudowana została bełska dynastia chasydzka, na której czele stoi Yissachar Dov Rokeach, urodzony w 1948 r. w Izraelu.





Dawna bożnica towarzystwa dobroczynnego „Iszre Lew”

Niemal wszyscy bełscy Żydzi opuścili miasto przed zajęciem go przez Niemców w 1939 roku uchodząc na ziemie zajęte przez ZSRR. Na ich miejsce okupant przesiedlił Żydów z okolicznych wsi, tworząc obóz pracy. 2 czerwca 1942 roku 1 tys. osób wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze; we wrześniu 1942 roku w ten sam sposób zgładzono dalszych 500 Żydów z Bełza.


Macewy cadyków z rodu Rokeach

W Bełzie funkcjonuje hotel zamknięty przez większą część roku.
 Otóż służy on niemal wyłącznie pielgrzymom żydowskim, którzy odwiedzają ten znany na całym świecie ośrodek chasydzki.
[źródło informacji:http://www.belzec-belz.pl/index.html ]




W oparciu o : http://www.sztetl.org.pl/pl/city/belz/[/quote]